Alternatif metin yazımı.
Alternatif metin, bir görselin taşıdığı bilgiyi görseli göremeyen kullanıcıya aktaran metindir — ve doğru yazılması teknik bir mesele değil, editoryal bir karardır.
Alternatif metin, WCAG'in en eski ve en çok bilinen kuralıdır; aynı zamanda en yanlış uygulananıdır. Yanlış uygulamanın sebebi kuralın zorluğu değil, kuralın bir ARAÇ tarafından denetlenemiyor olmasıdır. Bir aracın sorabileceği tek soru «alternatif metin var mı» sorusudur; «bu metin görseli doğru anlatıyor mu» sorusunu yalnız bir insan cevaplayabilir.
Sonuç olarak alternatif metin denetimi neredeyse tamamen yeşil raporlar üretir ve gerçek kalite hiç ölçülmez. Dosya adının alternatif metin olarak yazıldığı, «resim» ya da «görsel» gibi anlamsız değerlerin kullanıldığı, ya da bilgilendirici bir tablonun tek kelimeyle geçiştirildiği siteler denetimden sorunsuz geçer.
Önce sınıflandır: bu görsel ne yapıyor
Alternatif metin yazmadan önce cevaplanması gereken soru, hangi kelimelerin seçileceği değil, görselin sayfada ne iş yaptığıdır. Aynı fotoğraf bir bağlamda bilgi taşır, başka bir bağlamda dekorasyondur — ve iki durumda doğru alternatif tamamen farklıdır.
- Bilgilendirici — görsel, metinde olmayan bir bilgi taşır. Alternatif, o bilgiyi metne çevirir.
- Dekoratif — görsel yalnız görsel bir katkı sağlar, bilgi taşımaz. Alternatif BOŞ bırakılır, atlanmaz.
- İşlevsel — görsel bir bağlantının ya da düğmenin içeriğidir. Alternatif, görseli değil İŞLEVİ anlatır: «Ara», «Ana sayfa», «Menüyü aç».
- Metin içeren görsel — üzerinde yazı olan görsel. Alternatif, o yazının tamamını taşır.
- Karmaşık — grafik, tablo, akış şeması. Kısa alternatif ne olduğunu söyler; ayrıntılı açıklama sayfada metin olarak bulunur.
- CAPTCHA — amacın ne olduğu söylenir, içerik değil. Ve alternatif bir doğrulama yöntemi sunulmalıdır.
Bu sınıflandırma yapılmadan yazılan alternatif metinler tipik olarak yanlış kategoriye düşer: dekoratif bir arka plan fotoğrafı «ofiste çalışan iki kişi» diye anlatılır ve ekran okuyucu kullanıcısı hiçbir işine yaramayan bir cümle dinler; ya da bir arama düğmesindeki büyüteç ikonu «büyüteç» diye etiketlenir ve kullanıcı düğmenin ne yaptığını öğrenemez.
Boş alternatif: atlamak değil, işaretlemek
Dekoratif görsellerin doğru alternatifi boştur ve bu, en sık yanlış anlaşılan kuraldır. Boş alternatif, ekran okuyucuya «bu görseli atla» der ve kullanıcı onu hiç duymaz. Alternatif özniteliğini tamamen KALDIRMAK ise bambaşka bir şeydir: o durumda ekran okuyucu, bilgi eksikliğini telafi etmek için dosya adını okumaya başlar.
Sonuç, kullanıcının «yatay-cizgi-dekoratif-2-son-hali-kopya nokta png» gibi bir dizeyi dinlemesidir. Yani öznitelik unutulduğunda görsel sessizleşmez, gürültü üretir. Bu ayrım, tek bir karakterlik bir farkla — boş değer ile hiç değer arasında — ortaya çıkar ve pratikte büyük fark yaratır.
Bu sitede kapak plakaları ve arka plan dokuları tam olarak bu şekilde işaretli: dekoratif oldukları için boş alternatif taşıyorlar ve ayrıca yardımcı teknolojiden gizlendiler. İkisi birlikte, görselin ekran okuyucu akışına hiç girmemesini garanti ediyor.
Boş alternatif görseli susturur; eksik alternatif onu dosya adıyla konuşturur.
Uzunluk ve içerik
Alternatif metnin uzunluğu için katı bir kural yoktur ama pratik bir sınır vardır: ekran okuyucu metni tek parça olarak okur ve kullanıcı ortasında duraklayamaz. Bir paragraf uzunluğunda alternatif metin, dinleyen için yorucudur. Kabaca bir cümle, en fazla iki, iyi bir hedeftir.
Uzun açıklama gerektiren görseller — veri grafikleri, akış şemaları, karmaşık diyagramlar — için doğru çözüm alternatifi uzatmak değil, ayrıntıyı sayfaya metin olarak koymaktır. Kısa alternatif «2026 çeyreklik satış grafiği» der; grafiğin anlattığı şey ise grafiğin altında bir paragraf ya da bir tablo olarak durur. Bu, ekran okuyucu kullanıcısına olduğu kadar herkese fayda sağlar.
Bir de bağlam kuralı var: alternatif metin, çevresindeki metni TEKRARLAMAMALIDIR. Başlığın hemen altındaki bir görselin alternatifi başlığın aynısıysa, kullanıcı aynı cümleyi iki kez dinler. Alternatif, çevresindeki metnin söylemediğini söylemelidir — söylediği zaten oradaysa görsel o bağlamda dekoratiftir.
Pratik yöntem: envanter
Mevcut bir sitede alternatif metinleri düzeltmenin en verimli yolu, tek tek gezmek değil envanter çıkarmaktır. Sayfadaki tüm görselleri, mevcut alternatiflerini ve bulundukları bağlamı listeleyen kısa bir betik, işin yarısını halleder.
- Tüm görselleri listele — kaynak, mevcut alternatif değeri, bulunduğu sayfa ve çevresindeki başlık.
- Şüphelileri işaretle — dosya adına benzeyen, uzantı içeren, «resim/görsel/image» geçen ya da tamamen eksik olan değerler.
- Sınıflandır — her görsel için yukarıdaki altı kategoriden biri seçilir. Bu adım insan işidir ve atlanamaz.
- Dekoratifleri toplu işaretle — genelde en büyük grup budur ve toplu düzeltilebilir.
- Kalanları elle yaz — bilgilendirici ve işlevsel olanlar. Sayıca azdır ama zaman alan kısım burasıdır.
- Zorunlu alan hâline getir — içerik sisteminde alternatif metin boş geçilemiyorsa, sorun bir daha büyümez.
Son madde en önemlisidir ve çoğu ekip atlar. Bir kereye mahsus yapılan alternatif metin temizliği, sonraki altı ayda eklenen yüz görselle yeniden bozulur. Alanı zorunlu kılmak — ya da en azından boş bırakıldığında bir uyarı üretmek — sorunun tekrar etmesini engeller.
Ve bir uyarı: zorunlu alan, dekoratif görseller için bir kaçış yolu bırakmalıdır. Aksi halde içerik editörleri boş bırakamadıkları alana «dekoratif» ya da «boşluk» yazar, ve durum başladığı yerden kötüleşir. Doğru tasarım, «bu görsel dekoratiftir» diye işaretlenebilen bir onay kutusudur.
Aynı görsel, farklı alternatif
Alternatif metnin bağlama bağlı olduğunu göstermenin en iyi yolu tek bir görseli farklı yerlere koymaktır. Bir ürün fotoğrafı düşünün: mavi bir kahve fincanı, tahta bir masa üzerinde, yanında açık bir defter. Aynı dosya, dört farklı bağlamda dört farklı alternatif metin ister ve dördü de doğrudur.
- Ürün listesinde, altında ürün adı yazarken — alternatif BOŞ. Bilgi zaten metinde; görsel o bağlamda tekrardır.
- Ürün sayfasında, tek görsel olarak — «Mavi seramik kahve fincanı, mat yüzeyli». Kullanıcının satın alma kararını etkileyen özellikler.
- Blog yazısında dekoratif başlık görseli olarak — alternatif BOŞ. Yazıya görsel bir giriş sağlar, bilgi taşımaz.
- Bir renk kılavuzunda örnek olarak — «Mat mavi ile parlak mavinin yan yana karşılaştırması». Görselin o sayfadaki İŞLEVİ budur.
- Sepete ekle düğmesinin içinde — «Mavi fincanı sepete ekle». Görseli değil, tıklandığında ne olacağını anlatır.
Bu beş satır, alternatif metnin neden otomatikleştirilemeyeceğini de gösteriyor. Bir görsel tanıma modeli fotoğrafı doğru betimleyebilir — «masa üzerinde mavi fincan» — ama o betimlemenin bu sayfada işe yarayıp yaramadığını bilemez. Yararlılık, görselin içeriğinde değil sayfadaki rolünde saklıdır.
Aynı sebeple, içerik yönetim sisteminde bir görsele bir kez alternatif metin yazıp her yerde aynısını kullanmak da yanlıştır. Alternatif metin görselin değil, görselin O SAYFADAKİ kullanımının özelliğidir. Kütüphane düzeyinde tutulan tek bir değer, bağlamların hepsinde birden doğru olamaz.
Yardımcı teknoloji dışında da işe yarar
Alternatif metnin tek okuyucusu ekran okuyucu değildir ve bunu bilmek, kaliteye yatırım yapmayı ekonomik olarak da savunulabilir kılar. Görsel yüklenmediğinde — ağ hatası, engellenmiş kaynak, yavaş bağlantı — tarayıcı alternatif metni ekranda gösterir. O anda metin, gören kullanıcı için de tek bilgi kaynağıdır.
Arama motorları da alternatif metni okur ve görsel aramada bir sıralama sinyali olarak kullanır. Yanıt motorları için ise alternatif metin, görsel içeriğin makine tarafından okunabilen tek karşılığıdır — bir modelin sayfadaki görselin ne anlattığını bilmesinin başka yolu yoktur.
Yani iyi yazılmış bir alternatif metin aynı anda dört okuyucuya hizmet eder: ekran okuyucu kullanıcısına, görseli yüklenmemiş ziyaretçiye, arama motoruna ve yanıt motoruna. Bu, erişilebilirlik kalemleri arasında getiri oranı en yüksek olanlardan biridir — ve maliyeti yalnızca dikkatli yazmaktır.