murattunalı.
Okuma

Web erişilebilirliği.

KÜME DİREĞİ

Web erişilebilirliği, bir web sitesinin görme, işitme, hareket ya da bilişsel farklılığı olan insanlar tarafından da kullanılabilmesidir.

Tanım kolay, uygulama zor. Zorluk teknik değil: erişilebilirlik neredeyse her zaman iş bittikten sonra, «bir de şunu ekleyelim» kalemi olarak gündeme geliyor. O noktada geriye dönük düzeltme pahalı, eksik ve çoğu zaman kozmetiktir. Bu rehber tersini savunuyor — erişilebilirlik bir tasarım kararıdır, sonradan eklenen bir katman değil.

Rehber üç şey yapar. Türkiye’deki yasal çerçeveyi olduğu gibi aktarır. WCAG 2.2’nin dört ilkesini ve üç uygunluk seviyesini karışıklığa yer bırakmadan ayırır. Ve en önemlisi: otomatik denetim araçlarının neyi ölçtüğünü, neyi ölçMEDİĞİni gösterir — çünkü yüksek bir erişilebilirlik skoru, erişilebilir bir site anlamına gelmiyor.

Türkiye’de durum: 2025 genelgesi

21 Haziran 2025 tarihli Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, kamu kurumlarının web siteleri ve mobil uygulamaları için erişilebilirliği gündeme aldı. Genelgenin referans aldığı standart WCAG 2.2 ve hedeflenen uygunluk seviyesi A.

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bunun üzerine bir kontrol listesi yayımladı. Liste, WCAG 2.2’nin A seviyesindeki 31 başarı ölçütünü 126 değerlendirme sorusuna açıyor ve dört ilke altında topluyor. Yani liste, madde madde denetlenebilen bir belgedir.

Genelge doğrudan kamuyu bağlıyor. Ama pratikte etkisi daha geniş: kamuya iş yapan tedarikçi, kamu ihalesine giren ajans ve kurumsal alıcıya satan yazılımcı aynı listeye bakmak zorunda kalıyor. 2026 itibarıyla AA seviyesi, kamu kurumları ve büyük ölçekli işletmeler için fiilî standart sayılıyor — genelgenin zorunlu kıldığı A seviyesinin bir basamak üstü.

Yasa A seviyesini istiyor; piyasa AA’yı bekliyor. Aradaki fark, çoğu sitede birkaç günlük iştir.

Dört ilke: algılanabilir, kullanılabilir, anlaşılabilir, sağlam

WCAG’in tamamı dört ilkeye dayanır. İngilizce baş harfleriyle POUR diye anılır; Türkçesi de aynı düzeni korur. Her başarı ölçütü bu dörtten birinin altında yaşar, ve dördü birlikte «erişilebilir» kelimesinin operasyonel tanımını verir.

Dört ilke, üç seviye

  1. 01Algılanabilir
  2. 02Kullanılabilir
  3. 03Anlaşılabilir
  4. 04Sağlam
  5. Ataban
  6. AAfiilî standart
  7. AAAgenişletilmiş
Dört ilke her seviyede aynıdır; seviyeler üst üste biner — AA’ya uygun bir site A’ya da uygundur.
  1. Algılanabilir — içerik, kullanıcının algılayabileceği bir biçimde sunulmalı. Görsele alternatif metin, videoya altyazı, renge ek olarak başka bir ayırt edici işaret.
  2. Kullanılabilir — arayüz bileşenleri çalıştırılabilir olmalı. Fare olmadan da: klavyeyle, anahtar erişimiyle, ses komutuyla.
  3. Anlaşılabilir — hem metin hem de arayüzün davranışı öngörülebilir olmalı. Hata mesajı ne olduğunu ve ne yapılacağını söylemeli.
  4. Sağlam — içerik, bugünkü ve yarınki yardımcı teknolojiler tarafından güvenilir biçimde yorumlanabilmeli. Semantik HTML bunun temeli.

Bu sıralama bir bağımlılık zinciridir. Algılanamayan içerik kullanılamaz; kullanılamayan arayüz anlaşılamaz; anlaşılsa bile sağlam değilse yarın çalışmaz. Bir siteyi denetlerken de bu sırayla ilerlemek işe yarar.

A, AA, AAA: hangi seviye?

WCAG üç uygunluk seviyesi tanımlar ve bunlar birbirinin üstüne biner: AA’ya uygun bir site A’ya da uygundur. Seviyeler zorluk değil, kapsam sıralamasıdır: AAA daha geniştir ve bazı ölçütleri her içerik türü için gerçekçi değildir. W3C’nin kendisi bile tüm site için AAA hedeflemeyi önermez.

  1. A — taban. Olmadığında içeriğin bazı kullanıcılar için tamamen erişilemez olduğu ölçütler. Alternatif metin, klavye erişimi, odak tuzağı olmaması. Türkiye’deki genelgenin referansı bu seviye.
  2. AA — fiilî standart. Kontrast 4,5:1, metin dışı kontrast 3:1, görünür odak, dokunma hedefi 24×24 CSS pikseli. Kurumsal ve kamu işlerinde beklenen seviye budur.
  3. AAA — genişletilmiş. Kontrast 7:1, dokunma hedefi 44×44, işaret dili çevirisi. Tüm site için hedeflenmesi önerilmez; belirli akışlarda anlamlıdır.

Pratik tavsiye şu: AA’yı taban alın, AAA’yı ucuz olduğu yerde toplayın. Örneğin kontrastta AAA’ya çıkmak çoğu zaman yalnızca bir renk değişikliğidir ve hiçbir şeye mal olmaz — bu sitenin gövde metni kâğıda karşı 18,15:1 ölçüyor, AAA eşiği olan 7:1’in iki buçuk katı. Ama altyazıya işaret dili eklemek gerçek bir prodüksiyon maliyetidir. İkisi aynı seviyede yazıyor diye aynı önceliğe sahip değil.

Erişilebilirlik sonradan eklenmez

Bir sitenin erişilebilirliği, palet seçildiği anda büyük ölçüde belirlenir. Kontrast oranı bir renk kararıdır; odak göstergesi bir tasarım kararıdır; dokunma hedefi bir ızgara kararıdır. Bunlar CSS’in en derin katmanında, token seviyesinde yaşar. Site bittikten sonra bu kararlara dönmek, temelden çekilmiş bir tuğlayı yerine koymaya benzer.

Bu yüzden sağlıklı yöntem, erişilebilirliği performans bütçesi gibi bir bütçe kalemi saymaktır. Palet dosyasında her renk çiftinin kontrastı yazılıysa, tasarımcı yanlış çifti kullanamaz. Odak halkası bir token’sa, hiçbir bileşende unutulmaz. Dokunma hedefi bir minimum’sa, mobilde daralmaz.

Erişilebilirliği sonradan eklemek, binayı bitirdikten sonra deprem yönetmeliğine bakmaya benzer.

Ölçülen taban: bu sitenin kendi rakamları

İddia edilen erişilebilirlik ile ölçülen erişilebilirlik farklı şeylerdir. Aşağıdaki değerler bu sitenin palet dosyasından hesaplanmıştır ve doğrulama süiti her koşumda yeniden ölçer — bir renk değişirse test kırmızı yanar. Değerler WCAG’in kendi bağıl parlaklık formülüyle hesaplanır.

  • Gövde metni / kâğıt zemin — 18,15:1. AAA eşiği 7:1.
  • İkincil metin / kâğıt zemin — 7,07:1. AAA eşiğinin tam üstünde; bu değeri bilinçli seçtik.
  • Vurgu rengi / kâğıt zemin — 10,22:1. Bağlantı ve odak halkası bu rengi kullanır.
  • Gövde metni / kart zemini — 16,01:1.
  • Koyu zeminde vurgu / mürekkep — 4,55:1. Koyu bantta AA eşiği olan 4,5:1’in hemen üstü.
  • Hata rengi / kâğıt zemin — 6,25:1. Yalnız form hatasında kullanıyoruz; dekorda hiç kullanmıyoruz.

Bu tablonun asıl işlevi rakamları dondurmaktır. Palet dosyası düzenlenip bir renk kaydığında testin kırmızı yanması, kontrast kararının bir daha kimsenin gözüne kalmadığı anlamına gelir. Erişilebilirliği bu nöbetçi testle koruyoruz.

Otomatik denetimin sınırı

Erişilebilirlik araçları — axe, Lighthouse, WAVE — gerçekten faydalıdır ve her projede koşmalıdır. Ama hepsinin ortak bir kör noktası vardır: yalnızca sordukları soruyu ölçerler, ve sormadıkları sorular listede görünmez. Yüksek bir skor yalnızca «sorduklarımın cevabı iyiydi» demektir.

Bu sitede tam olarak bu yaşandı ve kayda geçti. Lighthouse erişilebilirlik skoru 96, axe ihlali sıfır. Aynı anda, sitenin tek dönüşüm yolu olan iletişim formundaki metin alanlarının tek görsel sınırı zemine karşı 1,29:1 kontrast ölçüyordu — yani alan nerede başlayıp nerede bitiyor, gören bir kullanıcı için bile belirsizdi.

Sebep basit ve öğreticidir: axe’ın kontrast kuralı METNİ kendi zeminine karşı ölçer. WCAG 1.4.11 «metin dışı kontrast» ise arayüz bileşeninin sınırını konu alır ve 3:1 ister. İkisi farklı sorulardır; araç birincisini soruyordu, kusur ikincisindeydi. Sınır 3,13:1’e çekildi ve bir nöbetçi eklendi.

Skor yüksekti çünkü skor o soruyu sormuyordu.

Buradan çıkan ders şu: aracın hangi soruyu sorduğunu bilmeden skoruna güvenmeyin. Otomatik denetimi kontrol listesinin yerine değil önüne koyun; listenin geri kalanını elle yürüyün.

Nereden başlamalı

Mevcut bir siteyi erişilebilir hâle getirmek isteyen biri için, etkiye göre sıralanmış bir başlangıç şudur. Sıra önemlidir: üsttekiler hem daha çok kullanıcıyı etkiler hem de daha ucuzdur.

  1. Klavye turu yapın. Fareyi bırakın, yalnız Tab ve Enter ile siteyi baştan sona kullanmayı deneyin. Takıldığınız her yer bir kusurdur.
  2. Odağın nerede olduğuna bakın. Tab’a bastığınızda hangi öğenin seçili olduğu her zaman görünmeli. Görünmüyorsa 2.4.7 ihlali var demektir.
  3. Kontrastı ölçün, bakmayın. Göz kararı yanıltır; palet çiftlerini hesaplayın ve dosyaya yazın.
  4. Görsellere alternatif metin yazın — dekoratif olanlara BOŞ alternatif metin verin, atlamayı değil.
  5. Başlık hiyerarşisini düzeltin. Bir h1, atlanmayan h2/h3 sırası. Ekran okuyucu kullanıcısının içindekiler tablosu budur.
  6. Form hatalarını sesli hâle getirin. Hata metni alana bağlı olmalı ve canlı bölgeden duyurulmalı.
  7. Hareketi tercihe bağlayın. İşletim sistemi «hareketi azalt» diyorsa animasyonu kısmakla yetinmeyin, hiç kurmayın.

Bu yedi adım A seviyesinin büyük kısmını ve AA’nın önemli bir bölümünü kapatır. Geri kalanı — dokunma hedefi, metin dışı kontrast, ekran okuyucu doğrulaması — kümenin ayrı sayfalarında ayrıntılı olarak ele alınıyor.

Son bir not: erişilebilirlik bir azınlık meselesi olarak sunulduğunda yanlış anlaşılıyor. Klavye navigasyonu güç kullanıcısına da yarar; yüksek kontrast güneş altındaki telefona da yarar; net hata mesajı acelesi olan herkese yarar; altyazı sessiz ortamda video izleyene de yarar. Erişilebilir tasarım, daha çok durumu hesaba katan tasarımdır.

Sitenizin bu ölçütleri karşılayıp karşılamadığını bilmek isterseniz web erişilebilirlik denetimi her şablonu WCAG 2.2’ye göre madde madde ölçer, sorunları kaynağında düzeltir ve sonucu belgeler.

Nasıl kullanılır Kontrast ölçer

KAYNAKLAR