Web erişilebilirliği.

Web erişilebilirliği, bir web sitesinin görme, işitme, hareket ya da bilişsel farklılığı olan insanlar tarafından da kullanılabilmesidir.

Tanım kolay, uygulama zor. Zorluk teknik değil: erişilebilirlik neredeyse her zaman iş bittikten sonra, «bir de şunu ekleyelim» kalemi olarak gündeme geliyor. O noktada geriye dönük düzeltme pahalı, eksik ve çoğu zaman kozmetiktir. Bu rehber tersini savunuyor — erişilebilirlik bir tasarım kararıdır, sonradan eklenen bir katman değil.

Rehber üç şey yapar. Türkiye'deki yasal çerçeveyi olduğu gibi aktarır. WCAG 2.2'nin dört ilkesini ve üç uygunluk seviyesini karışıklığa yer bırakmadan ayırır. Ve en önemlisi: otomatik denetim araçlarının neyi ölçtüğünü, neyi ölçMEDİĞİni gösterir — çünkü yüksek bir erişilebilirlik skoru, erişilebilir bir site anlamına gelmiyor.

Türkiye'de durum: 2025 genelgesi

24 Haziran 2025 tarihli Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, kamu kurumlarının web siteleri ve mobil uygulamaları için erişilebilirliği gündeme aldı. Genelgenin referans aldığı standart WCAG 2.2 ve hedeflenen uygunluk seviyesi A.

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bunun üzerine bir kontrol listesi yayımladı. Liste, WCAG 2.2'nin A seviyesindeki 31 başarı ölçütünü 126 değerlendirme sorusuna açıyor ve dört ilke altında topluyor. Yani soyut bir ilke metni değil, madde madde denetlenebilir bir belge.

Genelge doğrudan kamuyu bağlıyor. Ama pratikte etkisi daha geniş: kamuya iş yapan tedarikçi, kamu ihalesine giren ajans ve kurumsal alıcıya satan yazılımcı aynı listeye bakmak zorunda kalıyor. 2026 itibarıyla AA seviyesi, kamu kurumları ve büyük ölçekli işletmeler için fiilî standart sayılıyor — genelgenin zorunlu kıldığı A seviyesinin bir basamak üstü.

Yasa A seviyesini istiyor; piyasa AA'yı bekliyor. Aradaki fark, çoğu sitede birkaç günlük iştir.

Dört ilke: algılanabilir, kullanılabilir, anlaşılabilir, sağlam

WCAG'in tamamı dört ilkeye dayanır. İngilizce baş harfleriyle POUR diye anılır; Türkçesi de aynı düzeni korur. Her başarı ölçütü bu dörtten birinin altında yaşar, ve dördü birlikte «erişilebilir» kelimesinin operasyonel tanımını verir.

1. 01Algılanabilir — içerik, kullanıcının algılayabileceği bir biçimde sunulmalı. Görsele alternatif metin, videoya altyazı, renge ek olarak başka bir ayırt edici işaret.
2. 02Kullanılabilir — arayüz bileşenleri çalıştırılabilir olmalı. Fare olmadan da: klavyeyle, anahtar erişimiyle, ses komutuyla.
3. 03Anlaşılabilir — hem metin hem de arayüzün davranışı öngörülebilir olmalı. Hata mesajı ne olduğunu ve ne yapılacağını söylemeli.
4. 04Sağlam — içerik, bugünkü ve yarınki yardımcı teknolojiler tarafından güvenilir biçimde yorumlanabilmeli. Semantik HTML bunun temeli.

Bu sıralama tesadüf değil, bağımlılık zinciridir. Algılanamayan içerik kullanılamaz; kullanılamayan arayüz anlaşılamaz; anlaşılsa bile sağlam değilse yarın çalışmaz. Bir siteyi denetlerken de bu sırayla ilerlemek işe yarar.

A, AA, AAA: hangi seviye?

WCAG üç uygunluk seviyesi tanımlar ve bunlar birbirinin üstüne biner: AA'ya uygun bir site A'ya da uygundur. Seviyeler zorluk değil, kapsam sıralamasıdır — AAA daha «iyi» değil, daha geniştir ve bazı ölçütleri her içerik türü için gerçekçi değildir. W3C'nin kendisi bile tüm site için AAA hedeflemeyi önermez.

1. 01A — taban. Olmadığında içeriğin bazı kullanıcılar için tamamen erişilemez olduğu ölçütler. Alternatif metin, klavye erişimi, odak tuzağı olmaması. Türkiye'deki genelgenin referansı bu seviye.
2. 02AA — fiilî standart. Kontrast 4,5:1, metin dışı kontrast 3:1, görünür odak, dokunma hedefi 24×24 CSS pikseli. Kurumsal ve kamu işlerinde beklenen seviye budur.
3. 03AAA — genişletilmiş. Kontrast 7:1, dokunma hedefi 44×44, işaret dili çevirisi. Tüm site için hedeflenmesi önerilmez; belirli akışlarda anlamlıdır.

Pratik tavsiye şu: AA'yı taban al, AAA'yı ucuz olduğu yerde topla. Örneğin kontrastta AAA'ya çıkmak çoğu zaman yalnızca bir renk değişikliğidir ve hiçbir şeye mal olmaz — bu sitenin gövde metni kâğıda karşı 18,15:1 ölçüyor, AAA eşiği olan 7:1'in iki buçuk katı. Ama altyazıya işaret dili eklemek gerçek bir prodüksiyon maliyetidir. İkisi aynı seviyede yazıyor diye aynı önceliğe sahip değil.

Erişilebilirlik sonradan eklenmez

Bir sitenin erişilebilirliği, palet seçildiği anda büyük ölçüde belirlenir. Kontrast oranı bir renk kararıdır; odak göstergesi bir tasarım kararıdır; dokunma hedefi bir ızgara kararıdır. Bunlar CSS'in en derin katmanında, token seviyesinde yaşar. Site bittikten sonra bu kararlara dönmek, temelden çekilmiş bir tuğlayı yerine koymaya benzer.

Bu yüzden sağlıklı yöntem, erişilebilirliği bir denetim kalemi değil bir bütçe kalemi saymaktır — performans bütçesi gibi. Palet dosyasında her renk çiftinin kontrastı yazılıysa, tasarımcı yanlış çifti kullanamaz. Odak halkası bir token'sa, hiçbir bileşende unutulmaz. Dokunma hedefi bir minimum'sa, mobilde daralmaz.

Erişilebilirliği sonradan eklemek, binayı bitirdikten sonra deprem yönetmeliğine bakmaya benzer.

Ölçülen taban: bu sitenin kendi rakamları

İddia edilen erişilebilirlik ile ölçülen erişilebilirlik farklı şeylerdir. Aşağıdaki değerler bu sitenin palet dosyasından hesaplanmıştır ve doğrulama süiti her koşumda yeniden ölçer — bir renk değişirse test kırmızı yanar. Değerler WCAG'in kendi bağıl parlaklık formülüyle hesaplanır.

1. 01Gövde metni / kâğıt zemin — 18,15:1. AAA eşiği 7:1.
2. 02İkincil metin / kâğıt zemin — 7,07:1. AAA eşiğinin tam üstünde; bu değer bilinçli seçildi.
3. 03Vurgu rengi / kâğıt zemin — 10,22:1. Bağlantı ve odak halkası bu rengi kullanır.
4. 04Gövde metni / kart zemini — 16,01:1.
5. 05Koyu zeminde vurgu / mürekkep — 4,55:1. Koyu bantta AA eşiği olan 4,5:1'in hemen üstü.
6. 06Hata rengi / kâğıt zemin — 6,25:1. Yalnız form hatasında kullanılır; dekorda asla.

Bu tablonun asıl işlevi rakamları yayımlamak değil, onları dondurmaktır. Palet dosyası düzenlenip bir renk kaydığında testin kırmızı yanması, kontrast kararının bir daha kimsenin gözüne kalmadığı anlamına gelir. Erişilebilirlik böyle korunur: göz kararıyla değil, nöbetçiyle.

Otomatik denetimin sınırı

Erişilebilirlik araçları — axe, Lighthouse, WAVE — gerçekten faydalıdır ve her projede koşmalıdır. Ama hepsinin ortak bir kör noktası vardır: yalnızca sordukları soruyu ölçerler, ve sormadıkları sorular listede görünmez. Yüksek bir skor, «her şey yolunda» demek değil, «sorduklarımın cevabı iyiydi» demektir.

Bu sitede tam olarak bu yaşandı ve kayda geçti. Lighthouse erişilebilirlik skoru 96, axe ihlali sıfır. Aynı anda, sitenin tek dönüşüm yolu olan iletişim formundaki metin alanlarının tek görsel sınırı zemine karşı 1,29:1 kontrast ölçüyordu — yani alan nerede başlayıp nerede bitiyor, gören bir kullanıcı için bile belirsizdi.

Sebep basit ve öğreticidir: axe'ın kontrast kuralı METNİ kendi zeminine karşı ölçer. WCAG 1.4.11 «metin dışı kontrast» ise arayüz bileşeninin sınırını konu alır ve 3:1 ister. İkisi farklı sorulardır; araç birincisini soruyordu, kusur ikincisindeydi. Sınır 3,13:1'e çekildi ve bir nöbetçi eklendi.

Skor yüksekti çünkü skor o soruyu sormuyordu.

Ders, araçlara güvenmemek değil. Ders şu: aracın hangi soruyu sorduğunu bilmeden skoruna güvenilmez. Otomatik denetim, kontrol listesinin yerine değil önüne konur; listenin geri kalanı elle yürünür.

Nereden başlamalı

Mevcut bir siteyi erişilebilir hâle getirmek isteyen biri için, etkiye göre sıralanmış bir başlangıç şudur. Sıra önemlidir: üsttekiler hem daha çok kullanıcıyı etkiler hem de daha ucuzdur.

1. 01Klavye turu yap. Fareyi bırak, yalnız Tab ve Enter ile siteyi baştan sona kullanmayı dene. Takıldığın her yer bir kusurdur.
2. 02Odak nerede, gör. Tab'a bastığında hangi öğenin seçili olduğu her zaman görünmeli. Görünmüyorsa 2.4.7 ihlali var demektir.
3. 03Kontrastı ölç, bakma. Göz kararı yanıltır; palet çiftlerini hesapla ve dosyaya yaz.
4. 04Görsellere alternatif metin yaz — dekoratif olanlara BOŞ alternatif metin ver, atlamayı değil.
5. 05Başlık hiyerarşisini düzelt. Bir h1, atlanmayan h2/h3 sırası. Ekran okuyucu kullanıcısının içindekiler tablosu budur.
6. 06Form hatalarını sesli hâle getir. Hata metni alana bağlı olmalı ve canlı bölgeden duyurulmalı.
7. 07Hareketi tercihe bağla. İşletim sistemi «hareketi azalt» diyorsa animasyon kurulmamalı — kısılmalı değil, kurulmamalı.

Bu yedi adım A seviyesinin büyük kısmını ve AA'nın önemli bir bölümünü kapatır. Geri kalanı — dokunma hedefi, metin dışı kontrast, ekran okuyucu doğrulaması — kümenin ayrı sayfalarında ayrıntılı olarak ele alınıyor.

Son bir not: erişilebilirlik bir azınlık meselesi olarak sunulduğunda yanlış anlaşılıyor. Klavye navigasyonu güç kullanıcısına da yarar; yüksek kontrast güneş altındaki telefona da yarar; net hata mesajı acelesi olan herkese yarar; altyazı sessiz ortamda video izleyene de yarar. Erişilebilir tasarım daha az insan için değil, daha çok durum için tasarımdır.